Türkiye’de Enflasyon Neden Düşmüyor? Görünmeyen 5 Kritik Sebep

Ekonomi konuşmayı çoğu kişi sevmez. Rakamlar karışık gelir, terimler sıkıcıdır. Ama konu cebe dokununca iş değişir. Çünkü mesele artık grafik değil, hayatın ta kendisidir. Bu yazıda karmaşık ifadeler yok. Gerçek hayat var. Senin, benim, herkesin yaşadığı şeyler var.

Markete giriyorsun. Sepeti dolduruyorsun. Kasaya gelince içinden tek bir şey geçiyor: “Ben ne aldım da bu kadar tuttu?” Sonra klasik cümle geliyor: “Geçen hafta bu ürün bu kadar değildi.” İşte mesele tam burada başlıyor. Çünkü bu sadece senin başına gelen bir durum değil, neredeyse herkes aynı şeyi taşıyor. Ama çoğu kişi şunu merak ediyor: Madem önlem alınıyor, madem sürekli “düşecek” deniyor, bu enflasyon neden gerçekten düşmüyor?

Aslında olay karmaşık değil. Ekonomi uzmanı olmaya da gerek yok. Günlük hayatta yaptklarımızı düşün, zaten cevabı görmeye başlıyorsun.

Önce kendimizden başlayalım. Bir şey alacaksın diyelim. Ne diyorsun? “Durayım mı yoksa şimdi mi alayım?” Cevap çoğu zaman belli: “Şimdi alayım, sonra zam gelir.” İşte bu düşünce enflasyonun en büyük tetikleyicilerinden biri. Çünkü sen erkenden alıyorsun, başkası da aynı şeyi yapıyor. Talep bir anda artıyor. Satıcı ne diyor? “Nasıl olsa satılıyor.” Hooop, fiyat biraz daha yukarı. Böyle böyle, kimse fark etmeden fiyatlar şişiyor.

Bir de işin esnaf tarafı var. Adam da haklı aslında. Diyor ki: “Bugün maliyetim düşük olabilir ama yarın ne olacağı belli değil.” O da kendini garantiye almak için fiyatı biraz yüksek koyuyor. Yani herkes kendini korumaya çalışırken, aslında herkes birlikte fiyatları yukarı itiyor.

Şimdi gelelim döviz meselesine. Herkes biliyor ama çoğu kişi tam anlamıyor. Dolar yükselince neden her şey pahalanıyor? Çünkü Türkiye’de birçok şey dışarıya bağlı. Mesela bir ürün Türkiye’de üretiliyor ama kullanılan malzemenin yarısı dışarıdan geliyor. Dolar artınca o malmeze pahalanıyor. Üreten kişi mecburen zam yapıyor. Bu zam sana kadar geliyor. Yani olay sadece “dolar arttı” değil, “hayatın maliyeti arttı.”

Bir örnekle düşün. Tarladan çıkan domates neden pahalı? Domates yerli. Ama mazot ithal. Gübre ithal. Nakliye maliyeti dövize bağlı. Yani sen aslında domates değil, sistemin maliyetini ödüyorsun.

Bir de şu gerçek var: Biz harcamayı seviyoruz. Bu kötü bir şey değil ama sonuçları var. Maaş yatıyor, bir rahatlama geliyor. Kredi kartı limiti açılıyor, “oh” diyorsun. Taksit var, “nasıl olsa öderim” diyorsun. Ama şöyle bir şey var: Herkes harcadıkça piyasada para dönüyor. Para döndükçe talep düşmüyor. Talep düşmeyince fiyat da düşmüyor. Çok basit bir mantıkk aslında.

Şimdi dürüst olalım. Bir ürün pahalı diye almaktan tamamen vazgeçiyor musun? Çoğu zaman hayır. Bir şekilde alıyorsun. İşte satıcı da bunu biliyor. O yüzden fiyatı geri çekmek gibi bir derdi olmuyor.

Gelelim en az konuşulan ama en önemli konuya: Güven. Ekonomi dediğin şey sadece para değil. Güven meselesi. İnsanlar yarına güvenmezse ne yapar? Harcamasını değiştirir, yatırım yapmaz, fiyatlara farklı bakar. Mesela bir esnaf düşün. Yarın ne olacağını bilmiyor. Ne yapar? Fiyatı biraz yüksek tutar. Kendini korur. Bir yatırımcı veya iş insanı düşün. Güvenmiyor. Ne yapar? Parasını kenara çeker ya da başka yere götürür. Bu da piyasayı iyice dengesiz hale getirir.

Güven olmayınca ekonomi düz gitmez. Ya fazla hızlanır ya da ani fren yapar. İkisi de enflasyonu besler.

Şimdi hepsini birleştir. İnsanlar zam gelecek diye erken alıyor. Üretici maliyet korkusuyla fiyatı artırıyor. Döviz sürekli baskı yapıyor. Herkes harcamaya devam ediyor. Üstüne bir de güven eksikliği ekleniyor Bu şartlarda enflasyon nasıl düşsün?

Asıl mesele şu: Enflasyon tek bir düğmeye basınca düşecek bir şey değil. Bu bir zincir. Ve o zincirin her halkası ayrı ayrı etkiliyor.

En ilginç kısmı da şu: Bu sistemin içinde biz de varız. Mesela kendine sor: “Zam gelecek diye ben de erkenden alışveriş yapıyor muyum?” Büyük ihtimalle evet. “Kredi kartına yükleniyor muyum?” Muhtemelen evet. İşte enflasyon biraz da burada büyüyor.

Bu bir suçlama değil. Kimse keyfinden böyle davranmıyor. Herkes şartlara göre hareket ediyor. Ama gerçek şu: Bu döngü kırılmadıkça enflasyon kolay kolay düşmez.

Peki düşer mi? Evet, düşer. Ama zaman ister. Üretimin güçlenmesi gerekir, döviz baskısının azalması gerekir, en önemlisi insanların tekrar “yarın ne olacağını az çok biliyorum” demesi gerekir. O güven geri gelmeden bu iş tam anlamıyla düzelmez.

Ve günün sonunda yine aynı yere geliyoruz. Markette kasaya geldiğinde içinden geçen o cümleye: “Ben ne aldım da bu kadar tuttu?”

Şu an yaşadığımız şey aslında çok net. Herkes kendini korumaya çalışıyor. Ama herkes aynı şeyi yapınca, ortaya daha pahalı bir hayat çıkıyor.

Bu yazıyı burada bitiriyorum ama mesele burada bitmiyor. Çünkü buu konu her gün hayatımızın içinde olmaya devam edecek. Belki bir sonraki alışverişte, belki bir faturaya bakarken, belki de maaş yattığı gün. Okurken “evet ya, aynen öyle” dediğin her an aslında bu sistemin nasıl çalıştığını daha net görüyorsun. Şimdilik hoşça kal ama gözün açık olsun. Çünkü ekonomi, fark etsen de etmesen de her gün seninle.